Góc Nhìn 11WIN: [Quan điểm] Đội U23 Asiad giành đồng, nhưng việc cấp bách của đội tuyển Trung Quốc không phải trẻ hóa

Bình luận viên bóng đá của tòa soạn, Nghiêm Ích Duy

Cách nhau một ngày, bóng đá nam Trung Quốc trải qua hai thái cực buồn vui.

Đội tuyển Trung Quốc thua Palestine 0-5 trên sân nhà, chịu một thất bại cách biệt đồng hạng tư trong lịch sử đội. Đội Asiad bóng đá nam Trung Quốc thì thắng Uzbekistan trên loạt sút luân lưu, sau 28 năm lại bước lên bục nhận giải Asiad.

Đặt hai trận cạnh nhau, rất dễ nảy ra một suy luận đơn giản: đội tuyển trưởng thành không ổn thì để các cầu thủ U23 đang có thành tích tiếp quản toàn diện; Thiệu Giai Nhất dẫn đội thua thảm 0-5, còn Antonio thì nên thuận thế tiếp quản đội tuyển.

Nhưng nếu xem kỹ lại năm bàn thua của đội tuyển, rồi quan sát cơ cấu nhân sự của đội Asiad này, sẽ thấy khác biệt thực sự giữa hai đội không chỉ là tuổi tác.

Trung Quốc thua Palestine 0-5, trước hết cần trả lời một câu hỏi: đây có phải thảm bại do pressing tầm cao hay không?

Lúc khai cuộc, Trung Quốc cố đá bóng thẳng ra đường biên phần sân đối phương, rồi lợi dụng cơ hội Palestine ném biên để vây ráp trên phần sân đối phương, rõ ràng mang ý định tạo sức ép tầm cao. Nhưng thực ra, trước bàn thua đầu tiên ở phút 16, Trung Quốc đã không còn pressing tầm cao, mà cả đội lùi về nửa sân nhà để phòng ngự ở khối trung và thấp.

Trước bàn thắng này, Palestine hoàn thành liên tiếp 16 đường chuyền, trong đó tám đường chuyền diễn ra ở nửa sân Palestine. Không cầu thủ Trung Quốc nào vượt qua vạch giữa sân để gây nhiễu. Sau khi bóng vào nửa sân Trung Quốc, đối phương có lúc khống chế bóng không chắc, nhưng Trần Bồ, người đứng gần nhất, vẫn ở nguyên vị trí, không coi pha khống chế hỏng này là điểm kích hoạt để lao lên tranh chấp. Cơ hội cướp bóng vụt qua. Sau đó cầu thủ Palestine dẫn bóng tiến lên gần 40 mét, mãi đến ngoài vòng cấm lớn, Trung Quốc mới thực sự gây áp lực lên người giữ bóng.

Nhưng sau khi Vương Thượng Nguyên lao lên tranh chấp cầu thủ mang áo số 19 của Palestine, Hoàng Thịnh Hào không đồng bộ bóp tuyến bóng bổng bằng chân phải của đối phương hướng về cột xa. Trung Quốc để đối thủ quá thoải mái đưa bóng từ tuyến sau vào vòng cấm.

Vì vậy, bàn thua đầu tiên của Trung Quốc không phải thua vì hàng thủ đẩy quá cao, mà chính là thua ở chỗ “lùi mà không áp”.

Dữ liệu PPDA do M Scores cung cấp cũng nói lên vấn đề. PPDA cả trận của Trung Quốc là 12, của Palestine là 14,36. Giá trị PPDA càng thấp thường có nghĩa hàng thủ càng thường xuyên can thiệp vào đường chuyền của đối thủ. Chỉ nhìn số liệu cả trận, Trung Quốc dường như pressing tích cực hơn đối thủ.

Nhưng tách hai hiệp, trận đấu hiện ra một bức tranh khác. Hiệp một, PPDA của Trung Quốc là 18,43, của Palestine là 11,77. Hiệp hai, Trung Quốc giảm xuống 8,4, Palestine tăng lên 18,11. Nói cách khác, sau khi bị dẫn 0-3, hàng thủ Trung Quốc mới rõ ràng hung hãn hơn, còn Palestine đã dẫn trước thì chủ động co về. PPDA cả trận đã che mất ảnh hưởng của việc tỷ số thay đổi đối với cách chơi.

Nhưng tính hung hãn không đồng nghĩa với tính hiệu quả. PPDA chỉ phản ánh một đội chịu để đối thủ hoàn thành bao nhiêu đường chuyền rồi mới có hành động phòng ngự, không trực tiếp nói lên chất lượng của sức ép.

Sau bàn thua đầu tiên, Trung Quốc quả thực đẩy tuyến tiếp xúc phòng ngự lên phía trước, nhưng vấn đề mới xuất hiện theo. Trước bàn thua thứ hai, Tưởng Quang Thái chủ động dâng lên giữa sân để khống chế cầu thủ mang áo số 21 của Palestine, nhưng Hoàng Thịnh Hào không đồng bộ bảo vệ phía thân anh, cũng không bịt tuyến chuyền về phía trước của đối phương. Sau khi đường chuyền được thực hiện, Ngụy Chấn chọn dâng lên để bẫy việt vị, còn Lưu Dương vì vẫn phải để ý cầu thủ tấn công phía sau nên không đồng bộ. Trong tình huống phòng ngự này, Trung Quốc liên tiếp xuất hiện hai nhóm không đồng bộ: cầu thủ thứ nhất lao lên tranh, xung quanh vừa không có người bảo vệ, cũng không có đồng đội hỗ trợ bịt tuyến chuyền; một hậu vệ bẫy việt vị, cả hàng thủ không cùng dâng lên.

Bàn thua thứ ba còn khiến người ta bực hơn. Lưu Dương, Ngụy Chấn và Hoàng Thịnh Hào tạo thế ba chống hai gần biên trái, nhìn thì đông người hơn, và đều đang tích cực tham gia phòng ngự. Nhưng ba người không phá được đường chuyền của đối phương. Sau khi Hoàng Thịnh Hào rời trục giữa, Vương Thượng Nguyên và Tưởng Quang Thái cũng không cùng dịch ngang sang trái. Cầu thủ mang áo số 20 của Palestine lập tức tăng tốc cắm vào khoảng trống lớn giữa cánh trái và trục giữa của Trung Quốc, nhận bóng rồi kiến tạo.

Dồn người không có nghĩa là tạo được vòng vây. Có người lao lên tranh cũng không có nghĩa là tạo được sức ép. Vậy đội tuyển rốt cuộc nên hình thành một hàng thủ hiệu quả như thế nào?

Bàn thắng thứ tư của Palestine cho chúng ta một câu trả lời khá rõ.

Lúc đó Trung Quốc dâng cao ồ ạt, Palestine lùi vào nửa sân nhà. Cầu thủ phòng ngự đầu tiên áp sát Lưu Dương, hạn chế không gian xử lý ở một phía của anh. Cầu thủ mang áo số 20 hỗ trợ không lao mù quáng vào người giữ bóng, mà di chuyển trước ra tuyến chuyền hướng về phía trước nguy hiểm nhất, cuối cùng dùng gót chân cản bóng, rồi lập tức phát động phản công.

Tình huống phòng ngự thành công của đối thủ lần này cho thấy chơi khối thấp không có nghĩa là tiêu cực, đứng xa người giữ bóng cũng không có nghĩa là không tham gia pressing. Cầu thủ phòng ngự thứ hai chưa chắc cần cùng lúc tích cực lao lên, nhưng phải biết sau khi đồng đội thứ nhất lao lên, mình nên bịt tuyến nào.

Bàn thua thứ năm một lần nữa nhắc đội Trung Quốc: dù phòng ngự lùi về với đủ người, cũng không có nghĩa điểm rơi thứ hai đã được bảo vệ.

Cách hình thành năm bàn thua không hoàn toàn giống nhau, không thể quy về sai lầm của cùng một người. Nhưng ba bàn thua đầu liên tục phơi bày một chuỗi phòng ngự đứt gãy: khi nào kích hoạt pressing, sau khi cầu thủ thứ nhất lao lên thì người thứ hai bịt tuyến nào, sau khi người phòng ngự cục bộ rời vị trí thì ai dịch ngang để bảo vệ, và trong vòng cấm bảo vệ điểm rơi thứ hai ra sao. Bàn thua thứ tư thì cho thấy điều ngược lại: một pha phòng ngự hiệu quả chưa chắc cần tất cả cùng lao vào bóng. Mấu chốt là việc hạn chế người giữ bóng và bịt tuyến chuyền có phối hợp được với nhau hay không.

Triệu Tùng Nguyên sau trận nói, cả hai hiệp Trung Quốc đều không tạo đủ áp lực cho đối thủ, để đối phương dễ dàng giữ bóng, đưa bóng ra và hoàn thành động tác. Nhưng đồng thời ông cho rằng thái độ và ý chí tranh chấp của các cầu thủ không có vấn đề. Hai câu này không mâu thuẫn. Đội Trung Quốc không thiếu máu lửa. Hành động phòng ngự cá nhân dù dữ dội đến đâu, nếu không được tổ chức thành áp lực tập thể, cả hàng thủ vẫn là cát rời.

Thiệu Giai Nhất sau trận nhắc rằng “ý tưởng của đội không thật thống nhất”, có người vẫn nghĩ đến giải quốc nội và Cúp C1 châu Á, đồng thời đội thay khá nhiều người mới. Cách nói này bị một số người hiểu là đổ trách nhiệm, nhưng “ý tưởng không thống nhất” quả thực tìm được hình ảnh tương ứng trên sân: có người dâng lên, có người đứng nhìn; có người cố bẫy việt vị, có người tiếp tục kèm cầu thủ phía sau; ba người tụ quanh bóng, còn khoảng trống phía sau không ai tiếp quản.

Đây trước hết là vấn đề tổ chức mà ban huấn luyện cần giải quyết. Pressing tầm cao không thể chỉ là một tư thế lúc khai cuộc. Đội còn phải biết sau khi pressing cao không hình thành thì làm sao đi vào thế phòng ngự khối trung và thấp vẫn còn tính chủ động. Đội hình có thể lùi, nhưng phòng ngự không được mất tính xâm lược.

Đáng nói là những vấn đề trên liên quan đến kinh nghiệm thi đấu của cầu thủ. Hoàng Thịnh Hào trong trận không thiếu khát khao tranh chấp. Vấn đề của anh nhiều hơn nằm ở thời điểm lao lên, lựa chọn vị trí và việc bảo vệ phía thân đồng đội. Điều này không thể phủ nhận tiềm năng của một cầu thủ 19 tuổi, càng không thể đẩy trách nhiệm trận thua 0-5 cho một cầu thủ trẻ lần đầu vào đội tuyển. Nó cho thấy có những năng lực khó có được nhanh qua một đợt tập trung, mà cần trải qua thời gian dài mắc lỗi, sửa sai và cạnh tranh trong giải chuyên nghiệp dành cho cầu thủ trưởng thành.

Đây cũng là sự thật dễ bị bỏ qua nhất sau khi đội Asiad bóng đá nam Trung Quốc giành đồng.

Đội Asiad này trên danh nghĩa là một đội trẻ, nhưng thực tế lại có lợi thế kinh nghiệm thi đấu rõ rệt. Trung Quốc sử dụng đủ lứa cầu thủ độ tuổi U23, còn có ba cầu thủ đội tuyển quá tuổi. Đối thủ ở trận tranh đồng là Uzbekistan thì thi đấu bằng cầu thủ U21, không dùng cầu thủ quá tuổi. Ở giai đoạn trẻ, chênh nhau hai ba tuổi thường có nghĩa là lượng tích lũy trận đấu chuyên nghiệp ở cấp trưởng thành khác nhau, từ đó có thể tạo khoảng cách sức cạnh tranh tức thì rõ rệt.

Hồ Hà Thao, Vương Ngọc Đống và các cầu thủ đúng tuổi đã có hàng nghìn phút ở Giải Ngoại hạng Trung Quốc. Antonio lại dẫn đội từ khi các cầu thủ này còn nhỏ tuổi hơn: trước hết xác lập những trụ cột được sử dụng lâu dài, rồi để người mới dần bước vào. Các cầu thủ như Mutalifu hay Từ Bân, dù tình hình ra sân ở câu lạc bộ không lý tưởng, vẫn rất quen vai trò ở đội Asiad và yêu cầu của huấn luyện viên. Cộng thêm ba cầu thủ quá tuổi giúp ổn định trật tự ở tuyến giữa, hàng thủ và hàng công, lợi thế của đội Asiad này không phải là “trẻ hơn”. Ngược lại, đội chín hơn nhiều đối thủ, cũng quen nhau hơn.

Vì vậy, điều đội tuyển trưởng thành cần học từ đội Asiad không phải sơ đồ 5-3-2, cũng không phải bê nguyên cả đội U23 vào đội tuyển. Thiệu Giai Nhất nhiều lần thử pressing tầm cao, Antonio dựa nhiều hơn vào phòng ngự chắc. Hai hướng suy nghĩ không phải chuyện chọn một bỏ một. Ngôn ngữ chiến thuật thực sự cần được nối mạch là: dù đội đang ở tầm cao, tầm giữa hay tầm thấp, mọi người đều biết khi nào khởi động pressing, ai chịu trách nhiệm hạn chế người giữ bóng, ai chịu trách nhiệm bịt tuyến, ai chịu trách nhiệm bảo vệ phía sau.

Đội Asiad còn cung cấp một kinh nghiệm xây đội quan trọng hơn. Ngay cả các cầu thủ sinh từ năm 2005 trở về sau, những người đảm nhận vai trò then chốt trong đội, phần lớn cũng đã được giải chuyên nghiệp kiểm chứng, chứ không phải tập hợp một lứa cầu thủ nhảy cóc vừa mới bắt đầu sự nghiệp để chắp vá thành một lớp chọn.

Đợt tập trung đội tuyển này có bối cảnh đặc biệt là phân luồng cầu thủ U23 và khảo sát người mới. Việc đặc cách gọi một số cầu thủ có tiềm năng cũng có giá trị của nó. Nhưng khi bóng đá Trung Quốc cuối cùng lại xuất hiện một lứa cầu thủ trẻ được chú ý, đặc biệt cần cảnh giác một kiểu nóng vội khác: lấy tuổi nhỏ, độ xuất hiện cao và thành tích giải trẻ xuất sắc rồi coi thẳng đó là sức cạnh tranh tức thì của đội tuyển trưởng thành.

Huy chương đồng Asiad sẽ càng làm mạnh thêm tiếng gọi trẻ hóa. Điều đó có thể hiểu được. Bóng đá Trung Quốc đương nhiên cần chuyển giao thế hệ, cũng nên tạo cơ hội cho những người trẻ thực sự có năng lực. Nhưng thời gian chuẩn bị Asian Cup đã có hạn. Việc cấp bách của đội tuyển trưởng thành không phải tiếp tục mở rộng phạm vi khảo sát cầu thủ trẻ, mà là nhanh chóng xác định một đội hình nòng cốt đã được các trận đấu chuyên nghiệp kiểm chứng, và chốt các quy tắc chung trong phòng ngự ở tầm cao, tầm giữa và tầm thấp. Đội tuyển không thể thay giải chuyên nghiệp để hoàn thành việc bồi dưỡng và sàng lọc cầu thủ trẻ. Thiên tài đã có năng lực thực chiến có thể được đặc cách. Nhảy cóc hàng loạt không nên trở thành cách làm thường xuyên của việc chuyển giao thế hệ.

Đào tạo trẻ chịu trách nhiệm phát hiện và bồi dưỡng nhân tài. Giải chuyên nghiệp chịu trách nhiệm tôi luyện và sàng lọc nhân tài. Đội tuyển thì nên chọn những cầu thủ đã qua kiểm chứng của các trận chuyên nghiệp cấp trưởng thành và có sức cạnh tranh thực chiến. Ba giai đoạn này có thể nối với nhau, nhưng không thể thay thế nhau.

Bóng đá phải bắt đầu từ trẻ nhỏ, không có nghĩa đội tuyển phải bắt đầu sử dụng từ những “đứa trẻ”.

Huy chương đồng Asiad mang lại “hy vọng” đã lâu không có. Tỷ số 0-5 thì nhắc bóng đá Trung Quốc rằng “hy vọng” không thể bị biến thành lối tắt. Đội tuyển đương nhiên cần trẻ hóa, nhưng trẻ hóa không phải vấn đề cấp bách nhất lúc này. Quan trọng hơn việc nhanh chóng thay một lứa cầu thủ nhỏ có tiềm năng là sự tích lũy từ các trận chuyên nghiệp, tính liên tục của đội hình nòng cốt, và năng lực nối mọi hành động phòng ngự cá nhân thành một tổng thể.